کاوه احمدی علی آبادی

پيشينه اي از سالشماری های کهن

 اخیراً اعلام شد، چند تقویم ایرانی که به قرن هشتم پیش از میلاد تعلق دارند، در چین یافت شده اند که در آن ها، روز اول نوروز خورشیدی و روز اول «نوسرد» که اول سال ربیعی است و ماه های قمری با روزهای هفته و نام حیوانات دوازده گانه به چشم می خورد. در تقویم ایران باستان هر ۳۶۵ روز برابر یک سال بود و پس از گذشت هر۱۲۰ سال دو روز به مدت یک ماه جلوتر می آمد. سال ۳۶۵ روزه به دوازده ماه ۳۰ روزه به علاوه ۵ روز که آن را «پنچه» می گفتند، تقسیم می شد. ایرانیان باستان هر روز را با اسمی خاص می نامیدند، که اسامی شان در اوستا آمده است. نام ماه های سال و چهار فصل نیز در برخی از کتب پهلوی رفته است. منجمان ایرانی چون تمام حساب های دقیق نجومی شان را با واحد روز محاسبه می کردند، یک سال ۳۶۵ روزی بی کسر قرارداد کرده بودند، به طوری که در طول ۱۵۰۸ سال، این دوره تمام شده و از نو شروع می گردیده است.

این دوره، سال ها و ماه های آن به نام «فرسی» یعنی غیرثابت و چرخان مشهور است. از این روی، در گذشته های دور، ایرانیان در هر سال، دو نوروز می گرفتند. یکی نوروز ثابت خورشیدی که روز آغاز بهار است و دیگر نوروز فرسی، یعنی نوروزی که در تمام فصول سال می چرخد. تقویم اوستایی مبنای گاهشماری های ایران زمین، پیش از اسلام است. در دوره هخامنشیان با نام «گاهشماری پادشاه ایران» رواج داشت. در دوره اشکانیان، شروع سلسله، آغاز سالشماری قرار گرفت. در زمان ساسانیان گاهشماری زرتشتی به کار گرفته شد که تنها تفاوت مهمی که با گذشته کرد، در آن بر تخت سلطنت نشستن هر پادشاه جدید، آغاز تقویم شمرده می شد و بدین روی، آخرین سالشماری با پادشاهی یزگرد سوم تحت عنوان «گاهشماری یزگردی» متداول بود که تا امروز نزد بسیاری از زرتشتیان ایران و هند هنوز کاربرد دارد و آن ها به خصوص برای بسیاری از جشن ها و مناسک دینی و آئینی خود از آن استفاده می کنند.

برخی از اخترباستان شناسان بر این نظرند که بعضی بناهای ایران باستان که در دوران پیش از اسلام در ایران زمین بنا شدند و اینک ما بقایای برخی از آن ها را در نقاط مختلف کشور می بینیم - از جمله بناهای معروف «کعبه زرتشت»، «نقش رستم»، «دهانه غلامان»، بناهای چارتاقی و غیره- در حقیقت به عنوان رصدخانه کاربرد داشتند و برای تعیین اول ماه های شمسی و تدوین گاهشماری باستانی ایران مورد استفاده واقع می شدند؛ گرچه در مورد این کاربری، بین محققان اتفاق نظر وجود ندارد.

● گاهشماري جلالي

پس از ورود اسلام به ایران، تقویم هجری- قمری متداول گشت که براساس چرخش ماه محاسبه و مورد استفاده واقع می شد که بر طبق آن، در سال های معمولی هر ۳۵۴ روز و در سال کبیسه هر ۳۵۵ روز یک سال کامل محسوب می شد. مبدأ گاهشماری هجری خورشیدی مانند گاه شماری هجری قمری، هجرت پیامبر اسلام -محمّد (ص)- از مکه به مدینه در تاریخ ۲۴ تیر سال یکم هجری خورشیدی (۶۲۲ میلادی) است. البته سال خورشیدی با ۳ ماه و ۲۴روز دیرکرد از یکم فروردین آغاز می شود. در قرن پنجم هجری قمری و زمان "ملکشاه سلجوقی" و وزارت خواجه نظام الملک توسی بود که تعدادی از دانشمندان، سالشماری تنظیم کردند که تقویم جلالی ملکشاهی نام گرفت و به اسامي «ملک‌شاهی»، «سلطانی» و «محدث» نیز خوانده می‌شود، ودر حقيقت یک نظام گاهشماری خورشیدیِ اعتدالی است که در زمان سلطان جلال‌الدین ملک‌شاه سلجوقی (۴۸۵ تا ۴۶۵ هجری قمری) آغاز به تنظیم شده و نام‌های گوناگون آن نیز از نام و لقب‌های ملک‌شاه برگرفته شده است.این گاهشماری از ۳۶۵ روز در قالب ۱۲ ماه تشکیل شده بود که دقیق ترین تقویم جهان محسوب می شود و در واقع شکل نهایی‌ و اصلاح شده گاهشماری‌های «معتضدی»، «فارسیه»، «خراجی» و دیگر نظام هايی است که در قرون سوم تا پنجم هجری برای تثبیت نوروز در اعتدال بهاری استفاده مي شدند و فاقد دقت کافی و بدون قابلیت محاسباتی برای سال‌های پیشین و پسین بوده‌اند.